Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Kaleii Mzesi
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Pttara ve Dynast Vakhssepddimi II. Vekhssere
Şükrü ÖZDOĞRU*

Çalışma daha önce, herhangi bir Likya beyi ile doğrudan ve kesin olarak ilişkilendirilemeyen Patara kentinin, 2004 yılı bir müzayede kataloğunda yer alan ve satışa çıkarılan sikke temelinde (Res. 1), Likya beylerinden II. Vekhssere ile bağlantısı üzerine yapılmıştır. Söz konusu sikke; ön yüzünde, Malia/Athena başı, arka yüzünde Hermes başı ve Likçe karakterlerle pttara / [v]akhssepddimi lejantı taşıyan 8.00 gr. ağırlığında staterdir. Çalışmanın odağı olan II. Vekhssere, kendi adına bastırdığı sikkelerden (Res. 2) ve Ksanthos Üç Dilli Yazıtı’ndan (TL 44 a49) bilinmekteydi. Bu Likya beyi, sikkeleri daha erkene tarihlenen aynı isimde bir başka dynastın varlığından dolayı, II. Vekhssere olarak adlandırılmıştır. II. Vekhssere’ye ait bazı sikke serilerinin Tlos kent baskılarıyla kalıp bağlantıları vardır ve Podalia Definesi’nde üzerinde dynastın adı okunan birkaç sikkenin, Orta Likya’da (Phellos) basıldığı öngörülmüştür. Burada, II. Vekhssere’ye ilişkin tüm nümizmatik ve dilbilim verileri çalışma konusu sikke ışığında tekrar değerlendirilerek; Patara ile doğrudan ilişkisi yanında Tlos kentiyle bağlantısı, Batı Likya baskılarından daha geç bir tarihte Orta Likya’da sikke bastırmasının nedenleri ve İ.Ö. 5. yy. sonlarıyla erken 4. yy. Likya tarihindeki yeri ve rolü tartışılmıştır.

Patara kazılarında, şu ana kadar Dynastik Dönem’e ait kent sikkesi ele geçmemiştir. Kaynakçalarda yer almış çok az sayıdaki Klasik Dönem Patara kent sikkelerinin hepsinde aynı tip kullanılmıştır; ön yüzde: Attik miğferli Malia/Athena başı, arka yüzde: petasoslu Hermes başı ve kent adının nominativ veya genetiv olarak Likçe formu (Ptt, Pttara, Ptterezē, Pttarazē) (Res. 3a-b). Bilinen Patara kent sikkelerinin hepsi, İ.Ö. 5. yy.’ın ortalarından itibaren Batı Likya’da yaygın kullanılan “hafif standart”da basılmışlardır ve yaklaşık İ.Ö. 5. yy.’ın son çeyreği içinde tarihlenmişlerdir. Çalışmaya konu olan Vakhssepddimi/Pttara baskısı sikke, Patara kent baskıları ile aynı tipi taşır, yine hafif standartta basılmıştır ve yer aldığı katalogda yaklaşık İ.Ö. 400 yılına tarihlenmiştir.

Nümizmatik verilerin stilistik analizlerine göre, Vekhssere isminde iki farklı dynast vardır. N. Vismara’nın I. Vekhssere sikkelerini incelediği çalışması sonucunda; İ.Ö. 460-435 (İ.Ö. 450-430/25 daha olası görünmektedir) yılları arasında hüküm sürdüğünü öngördüğü I. Vekhssere’nin asıl darphanesinin Patara olduğunu Tlos ve belki de Ksanthos’ta sikke bastırmış göründüğünü belirtir. Yukarıda değindiğimiz üzere dynast II. Vekhssere hakkındaki bilgilerimiz nümizmatik ve epigrafik verilere dayanır. Dynastın bastırdığı sikkeler, basım yerlerine göre üç grupta toplanabilir: İlk grup; Malia / Hermes tiplerini ve dynastın ismini (Vekhssere, Vekhsse, Vekh) taşırlar, Batı Likya’da kullanılan ağırlık sisteminde (hafif standart) basılmışlardır (Res. 2). Likya sikkeleri içinde aynı tip ve ağırlık sistemi, kentlerden Patara (Res. 3a-b), Tlos (Res. 4-5) ve Kadyanda (Res. 7), dynastlardan Hētruma (Res. 6a-b) sikkelerinde kullanılmıştır. Dynastın adının okunduğu ikinci grup; ön yüzde Malia başı, arka yüzde antitethik duran iki aslan, dynastın ismi (Vakhssepddimi) ve  monogramı yer alan yine hafif standartta basılmış sikkelerdir (Res. 8-9). Bu seri, arka yüzünde Tlos’a özgü bir tip taşımaktadır ve kent sikkelerinden farkı arka yüzde sembol olarak kullanılan  monogramıdır. Dynastın bu tipteki sikkeleri Tlos’ta basılmış olmalıdır. Aynı tipi ve monogramı taşıyan birkaç sikke üzerinde ddēñtmi okunmuştur (Res. 10). Bu ismin, ddimiu gibi, Vakhssepddimi’yi tanımlayıp tanımlamadığı henüz belirsizdir. II. Vekhssere’ye ait üçüncü grup sikkeler iki farklı tipte basılmışlardır. İlk serinin ön yüzünde, bazen ön ayakları görülen, profilden aslan başı ve bazı örneklerde anlamı henüz bilinemeyen N↑ yazısı (Res. 13); arka yüzünde, Eukleidas’ın eserinden kopyalanmış Athena başı, dynastın ismi (Vekhssere, Vekhs) ve bazı örneklerde  monogramı yer alır (Res. 14). İkinci serinin; ön yüzünde cepheden aslan başı postu, arka yüzünde triskeles ve dynastın adı (Vakhsse) ve bazı örneklerde  monogramı bulunur (Res. 15). Bu grubun sikkeleri “Orta ve Doğu Likya’da kullanılan “ağır standart” sisteminde basılmışlardır. Her durumda, dynastın bu son grup sikkeleri Orta Likya’da ve yukarıda bahsettiğimiz ilk iki grup sikkelerinden daha geç tarihte basılmıştır (yak. İ.Ö. 390-380) ve Zagaba (Res. 16-17), Mithrapata (Res. 18), Perikle sikkeleriyle tip bağlantıları vardır.

Nümizmatik verilerin değerlendirilmesi sonucunda II. Vekhssere’nin, Batı Likya’da Patara ve Tlos olmak üzere iki merkezde ve Orta Likya’da sikke bastırdığı anlaşılmaktadır. Konumuz olan sikke, II. Vekhssere’nin ana darphanesinin ve dolayısıyla yönetim merkezinin Patara olduğunu belgelemiştir ve henüz üzerinde dynastın adıyla birlikte bir kent isminin yer aldığı başka örnek yoktur. Ksanthos’taki bey ailesinin devamlılığı dikkate alındığında, I. ve II. Vekhssere için de aynı devamlılık öngörülebilir. Bu durumda I. Vekhssere İ.Ö. 460-435 (veya daha büyük bir olasılıkla İ.Ö. 450-430) ve hemen sonra II. Vekhssere İ.Ö. 430/25-410/400 yılları arasında Patara’da sikke bastırmıştır ve aralarında baba-oğul gibi bir akrabalık ilişkisi olmalıdır. Bu sonuç Patara kenti için aynı önemi taşımaktadır; çünkü bununla, yaklaşık İ.Ö. 5. yy.’ın ortalarından itibaren yüzyılın sonlarına kadar kentte hüküm sürmüş ve sikke bastırmış olan, büyük olasılıkla aynı ailenin mensubu, iki dynast belirlenmiş olmaktadır.

Dynastın, Tlos kentiyle doğrudan ilişkisi belgeleyecek ne epigrafik ne de nümizmatik bir veri vardır çünkü üzerinde dynastın ve Tlos kent isminin birlikte yer aldığı bir sikke henüz bilinmemektedir. Buna rağmen, Malia/Hermes (krş: Res. 2 ve Res. 4) ve Malia/karşılıklı duran iki aslan tipleri (krş. Res. 8 ve Res. 11) hem Tlos kenti hem de II. Vekhssere’nin bastırdığı sikkelerde kullanılmıştır. Özellikle, Tlos’a özgü bir tip olarak karşımıza çıkan, karşılıklı duran iki aslan betimlemesini taşıyan ve arka yüzlerinde dynastın adının vakhssepddimi biçiminde okunduğu sikkeler Tlos’ta basılmış olmalıdır. Kompozisyonun anlamını kesin olarak bilemesek de, bu tipin Tlos’a özgü yerel bir anlatım olduğu açıktır. II. Vekhssere’nin Tlos baskıları, ilgili kaynaklarda genellikle İ.Ö. 430/25-360 yılları arasına tarihlenen IV. Grup Likya sikkeleri içinde incelenmişlerdir. Bu baskıların olası tarihini belirleme konusunda ipucu sağlayabilecek önemli bir argümana sahip durumdayız. Bilindiği üzere Ksanthos dynastı Kherei de Tlos’ta sikke bastırmıştır ve Kherei’nin İ.Ö. 430/20-390/80 yılları arasında hüküm sürdüğü önerilir. Bu durumda Patara dynastı II. Vekhssere ve Ksanthos dynastı Kherei çağdaştırlar ve her ikisi de Tlos’ta sikke bastırmıştır. İki dynastın, Tlos’ta aynı zamanda sikke bastırmış olmaları mümkün değildir. Ksanthos Yazıtlı Dikmesi’nde, Kherei’nin “Tlos ordusunu kontrol altına aldığı” ve hemen devamında “Vakhssepddimi ve ordusunu yendiği” aktarılmaktadır. Şayet, Ksanthos Üç Dilli Yazıtı’ndaki ilgili satırların çevirisi doğru ise; Kherei, Tlos ordusunu ve Vakhssepddimi’yi yendikten sonra, kente egemen olmuş ve sikke bastırmıştır. Bu durumda, Ksanthos Yazıtlı Dikmesi’nin sahibi Kheriga mı yoksa Kherei mi tartışmasına değinmeden, anıt için genel kabul gören yaklaşık İ.Ö. 400 tarihine ve yazıtta anlatılan olayların Dekelea Savaşı (İ.Ö. 413-404) veya bu olaya çok yakın dönemleri kapsaması gerektiği önerilerine dayanarak, Kherei - Tlos sikkelerinin İ.Ö. 410-400 tarihleri arasında basıldığını düşünebiliriz. Böylece, II. Vekhssere’nin Tlos baskıları, İ.Ö. 430/425-410 yılları arasında tarihlenebilir. Nitekim, Podalia Definesi’nde örnekleri bulunan, II. Vekhssere’nin Orta Likya’da “ağır standart”ta basılmış sikkeleri İ.Ö. 390-380 yıllarına tarihlenmiştir. Böylece II. Vekhssere’nin, neden Orta Likya’da bir kentte, Batı Likya’daki sikkelerinden daha geç bir tarihte baskı yaptığı da anlaşılabilir.

Sonuç olarak: çalışma konusu sikke; II. Vekhssere’nin Kherei ile yaptığı bir mücadelede yenilmesi sonucunda Batı Likya’daki hakimiyetini kaybederek Orta Likya’da sikke bastırdığı tarihten (İ.Ö. 390/380) önce, dynastın yönetim merkezi ve ana darphanesi olan Patara’da İ.Ö. 430/20-410/400 yılları arasında basılmıştır.


*Şükrü Özüdoğru
Akdeniz Üniversitesi, Fen - Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü Kampüs 07058 Antalya.
E-mail: ozudogru@akdeniz.edu.tr

Özet Listesi