Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Kaleii Mzesi
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Perge’nin Kuzey-güney Doğrultulu Sütunlu Caddesi’nden İdeal Bir Kadın Başı
Özgür TURAK
Antalya ili Aksu İlçesi’nde, denizden 4 km. içerideki Perge, Hellenistik Dönem’den itibaren güneye doğru yayılmıştır. Perge’de 1946 yılında başlayan kazılar 1960’lı yılların sonlarından bu yana aralıksız devam etmiştir. Bu kazılar sonucunda ortaya çıkarılan görkemli heykeller ve kabartmalar, özellikle üslup birliğiyle Perge’nin bir heykeltıraşlık merkezi olduğunu göstermektedir.

Perge’nin aşağı şehri, kuzey-güney (Ja) ve doğu batı doğrultulu iki ana cadde (Jb) ile insulalara bölünmüştür. Makalenin konusunu oluşturan kadın başı, 2010 yılı kazı çalışmaları esnasında söz konusu caddenin, doğu-batı doğrultulu cadde ile kesiştiği kavşağın (O) kuzeyinde, batı galerinin 1. postamentinden 1,88 m. kuzeybatıda gün ışığına çıkarılmıştır.

İnce kristalli, süt beyazı renkte mermerden, doğal boyda bir kadın heykeline ait olan baş, bugün Antalya Müzesi’nde (env. 2011/600) korunmaktadır. Buluntu 0,35 (yük.) x 0,17 m. (gen.) x 0,26 m. (der.) ölçülerindedir. Baş, boyun altından kırılmıştır. Burun ve çenenin sağ tarafı kırık ve eksiktir. Yüz ve saçta hafif zedelenmeler görülür. Aynı zamanda saçın tepede toplanmış tutamlarında kırıklar mevcuttur. Yüzey kalkerlidir.

Baş sola dönük ve hafif öne eğiktir. Oval yüzde, alın yüksektir ve kabaca bir üçgen oluşturur. Gözler badem biçimli, üst göz kapağı kalındır. Göz pınarlarında burgu izi vardır. İris ve gözbebeklerinde herhangi bir işçilik gözlemlenmemektedir. İnce kaşlar keskin bir yay çizer. Kaşlar ile üst göz kapakları arasındaki kas hafifçe belirtilmiştir. Ağız küçüktür. İnce dudaklar aralık bırakılmıştır. Dudak çene arası mesafe geniş olup, çene hafif bir çıkıntı yapar.

Eserde sağ profil soldan farklı bir işçilik yansıtmaktadır. Bu durum özellikle kulaklarda kendini gösterir. Sağ kulak dış spirali (heliks) keskin hatlarıyla üçgene yakın bir biçime sahiptir. Belirgin kulak memesi basık bir yuvarlağı andırmaktadır. Sol kulak heliksi ise yarım daire biçiminde olup, kulak memesi vurgulanmamıştır. Kulak delikleri burgu ile işlenmiştir. Özellikle sağ kulağın kanalı soldakine göre daha keskin, deliği ise derindir.

Dalgalı saçlar, ortadan ikiye ayrılmıştır. Saçlar alnı üçgen biçimde sınırlamaktadır. Sağ profilde iki, solda bir tutam, kulakların arkasından geriye doğru taranarak, ense üzerinde topuz yapılmıştır. Orta ayrımın üzerinde iki tutam geriye doğru çekip ortada düğümlenmiştir. Sağ - sol profil işçiliğindeki farklılık saçta da belirgindir. Sağ tarafta geriye doğru düzenlenen tutamlar nispeten derin kanallarla birbirinden ayrılmıştır. Solda ise kanallar sığ olup, tutamlar kabaca gösterilmiştir. Sağ tarafta kulak önünde bir ve ensede iki, sol tarafta ise kulak önünde ve ensede birer bukle serbest bırakılmıştır. Baş üstündeki düğüm fiyonga benzemektedir. Düğümün tam ortasındaki iki tutam geriye çekilerek arkada tutturulmuş olmalıdır. Bu iki tutam derin bir olukla ayrılmıştır. Fiyongun arka yüzü kaba bırakılmıştır.

Arka tarafı kabaca işlenmiş olan eserde topuzun hemen altında dikdörtgen bir boyun desteği göze çarpar. Bunlar heykelin bir niş içine yerleştirildiğine delildir. İtinalı bir işçiliğe sahip Perge başının sağ ve sol profillerindeki farklılıklar ise başın ana yönü ile ilişkilendirilebilir.

Perge başı özellikle saç modeli açısından birçok örnekle karşılaştırılabilir. Arkaya doğru toplanan uzun saçların başın üzerinde bir fiyonk biçiminde düğümlenmesi literatürde “fiyonk düğüm” (bow-knot) olarak isimlendirilir. Bu saç modeli Akdeniz ve Anadolu coğrafyasında bulunan Aphrodite heykelleri ve başlarında sıklıkla karşımıza çıkar. Orijinali Hellenistik Dönem’e atfedilen Dresden’deki Aphrodite başı, başın duruşu ve saç modeli ile Perge başı için en önemli analojidir. New York Metropolitan Müzesi’ndeki Capitoline tipine ait Aphrodite başı ve Boston Güzel Sanatlar Müzesi’ndeki, M.Ö. 330 civarına tarihlenen ve literatürde Barlett başı olarak bilinen Aphrodite başı da Perge başındakine benzer bir saç modeli sunar. Perge buluntusu, Pamphylia’da çok sayıda benzer bulur. Side’de gün ışığına çıkarılmış üç Aphrodite başı ve bir kadın başı ile saç modeli açısından paralellik özellikle dikkate değer. Makalenin konusunu oluşturan eser, Perge kazılarında Güney Hamam’da bulunmuş iki kadın başı ile saç modeli açısından yakındır.

Perge başı ile ilgili analojilerin incelendiği yayınlar, Aphrodite’nin bu tip saç modelinin M.Ö. 4. yy.’da ortaya çıktığı ve özellikle Hellenistik Dönem’de yaygınlaştığı konusunda fikir birliği içindedir. Bu saç modelinden hareketle, Perge başının Aphrodite olarak kimliklendirilmesi uygun gözükmektedir.

Perge 2010 başının, Aphrodite’yi betimleyen heykel tipleri içinde hangisine ait olduğunu belirlemek eldeki verilerle şimdilik imkânsızdır. Eserin kuzey-güney doğrultulu sütunlu cadde üzerindeki bir noktada bulunması, yani herhangi bir yapı çevresinden ya da yapı içerisinden gelmemesi yorumlamayı güçleştirmektedir.

Buluntu yeri yakınlarında, 2005 ve 2010 yılları arasında Triton betimli dört adet kesik alınlık parçasının açığa çıktığı ve hafirlerinin çeşme yapısı olabileceğini belirttiği bir yapı yer almaktadır. Söz konusu başın bu yapıya ait olup olmadığı şimdilik bir soru işareti olarak kalacaktır.

Perge başı göz işçiliğinin bulunmamasına, burgu aracının sınırlı kullanılmasına (kulak, göz ve saç), saç modeline ve analojilere dayanarak, orijinali Hellenistik Dönem’e tarihlenen bir eserin, M.S. 1. yy.’a ait kopyası olarak yorumlanabilir. Bu durumda, söz konusu baş Perge antik kenti için nispeten “erken” sayılabilecek bir evreye ait olmasıyla ön plana çıkmaktadır.

Araş. Gör. Dr. Özgür Turak,
İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi,
Arkeoloji Bölümü, Klasik Arkeoloji Anabilim Dalı,
Ordu Cad., 196, 34134 Beyazıt - İstanbul
E-posta: ozgurturak@gmail.com

Özet Listesi