Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Akdeniz Medeniyetleri Ara?t?rma Enstits
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Kıbrıs’daki Geç Antik Dönem Başlık Donanımları Salamis/Constantia’daki Hamam-Gymnasiumu ve Kourion Forumu
Marko KIESSEL
Kourion Forumu ve Constantia Hamam-Gymnasium Kompleksi’nde bulunan 69 adet mermer Korinth başlığının ilk kapsamlı araştırmasını oluşturan bu çalışma ile hamamların daha önce epigrafik verilerle belgelendiği gibi 342 depremi sonrası restore edildiği bir kez daha ortaya konulmuş ve daha hassas sonuçlara ulaşılmıştır. Ayrıca, bu çalışma ile Kourion Forumu’nun 4. yy.’daki, olasılıkla 365 yılı depremi öncesi, diğer bir evresi de saptanmıştır.

Milet’teki Humaitepe’de yer alan hamam gibi bir iç bölünme gösteren ve simetrik tasarlı yapı komplekslerini anımsatan Hamam-Gymnasium Kompleksi’nin yapımı Hellenistik Dönem’e kadar uzanmakta olup, yapı çok sayıda onarım süreci geçirmiştir. V. Karageorghis’e göre yapı, 332 ve 342 yıllarındaki depremlerde yaşadığı tahribatlar sonrasında yeniden hamam olarak kullanılmak üzere onarılmıştır. T. B. Mitford, epigrafik bir belge yardımı ile bu süreci 2. Constantius / Constans dönemine tarihlemektedir. Palaestradaki Korinth başlıkları Karageorghis’e göre 3. yy.’a ait olup, yakınlardaki tiyatro yapısından getirilmiş olmalıdırlar.

D. Christou’ya göre Kourion’daki Severuslar dönemi Forumu ve yanındaki hamam kompleksi, 365 yılındaki depremin ardından özgün kullanımlarını kaybetmişlerdir. Forumun Korinth başlıkları, hamamın son yapım evresi gibi Severuslar dönemine aittir. Christou, buradaki başlıkların hamamın yapım dönemine aitliği ya da erken Hıristiyanlık Dönemi bir işlev değişikliği ile ilişkili olup olmadığı konusunda görüş belirtmemektedir.

Salamis Hamamı’nın doğu palaestrasına ait 46 adet başlık ve Kourion Forumu’na ait 23 adet başlık arasındaki en erken başlıklar Gymnasium Grubu Kat. no. 2’de yer alan 6 adet Traianus dönemi başlıklardır. Bu başlıklar Pergamon’daki Traianeum’un başlıkları ile benzerdirler. Pergamon’daki Asklepieion’un Hadrianus Dönemi’ne tarihlenen başlıkları ise Severuslar dönemi başlıkları (Freyberger 1990, No 302, 304-305) ile oldukça yakındırlar.

Kat. no. 7, 9, 21, 22 ve Kat. no. 4, 5, 6, 12, 14’de gruplanan toplam 14 başlığın yapısal olarak Severuslar dönemini ve 3. yy.’ı temsil ettikleri kanısındayım. Bu başlıkların tamamı tekil yaprakların sayıları ve göz oluşumu göz önüne alındığında Severuslar dönemi formların (Freyberger 1990, No. 302, 304-305 ve 308) küçük farklılıklar içeren varyasyonlarını sergilerler ya da bunları aynen yansıtırlar. Bunlara, tarafımdan başka bir yayında geç Antik Dönem olarak yorumlanan formun (Freyberger 1990, No. 303) birkaç erken formu da eklenmelidir.

4. yy., Severuslar dönemi formun (Freyberger 1990, No. 308) yüzeysel varyasyonları ile temsil edilmektedir. Gymnasium ve Kourion’dan 3, 10 ve 17 nolu grupta yer alan ve J. Kramer, R. Kautzsch ve B. Brenk tarafından yayınlanan, Antalya ve Mısır’dan 4. yy. başlıklarında karşılaşıldığı gibi çok sivri uçlara sahip olmayan bir yaprak stili gösteren 21 başlık bu gruba aittirler. Kıbrıs’da bu başlıklar, göründüğü kadarı ile yalnızca sivil kullanımdaki yapılarda özgün konumlarında karşımıza çıkmaktadır. E. Kitzinger Kourion’dan bu stildeki bir başlığı daha önce yayınlamış ve aynı şekilde 4. yy.’a tarihlemiştir. Ancak, hamam palaestrasının yapısal tarihi konusunda henüz bir sonuca varılmamıştır. Bu başlıkların yaprak stilinin ilham kaynağı, Mısır’dan 3 adet benzer örnek ışığında olasılıkla Nil Ülkesi’dir. Böylelikle bu başlıklar, Kıbrıs’daki çok sayıdaki diğer kanıtlar yanında Mısır’ın ya da İskenderiye’nin İmparatorluk Dönemi’ndeki uzun süreli etkisinin diğer bir kanıtı olmalıdırlar.

4. yy. diğer yandan orta İmparatorluk Dönemi heykeltıraşlığının ardıllarında açıkça kendini göstermektedir. J. Kramer tarafından Köln’den iki heykel ile ilişkilendirilerek yayınlanan sert yapılı doğu kaynaklı başlıklar ve diğer bir başlık (Freyberger 1990, No 303) aynı şekilde bu çerçevede değerlendirilebilir. Constantia ve Kourion’da 11, 15, 18-20 nolu gruplardaki toplam 20 başlıkta bu formlar ile karşılaşılabilir.

5. yy.’da palaestranın güney doğu köşesindeki piscinada Kampanopetra-Basilikası’nda da karşılaşılan iki kireçtaşı başlık karşımıza çıkmaktadır. Bu başlıklar “gözlü ve büyük yapraklı akanthus”ların derinleştirilmiş bir versiyonunu oluşturmaktadır. Bu örnekler, kent Roma paralelleri bulunmadığı için doğrudan Kıbrıs olmasa da, bölgesel bir varyasyon olarak görülmelidir ve tipolojik olarak R. Kautzsch’un 4. ve 6. grubunda yer alan “etli yapraklı başlıklar” ile “lir formlu başlıklar” arasında yer almaktadır.

Constantia ve Kourion’daki başlıklar oldukça benzer bir görünüşe sahiptirler ve geç Antik Dönem başlık gruplarının bir türünü anımsatırlar. İki Kıbrıs grubu, 4. yy.’da üretilen bir dizi çağdaş başlığın ve daha erken devşirme ürünün özelliklerini büyük ölçüde yansıtmaktadırlar. Severuslar dönemi başlıkları ise bu sürece kadar karşılaşılanlar arasında hemen hiç bulunmamaktadır.

332 ve 342 depremleri eski Salamis’i oldukça fazla etkilemiştir. Epigrafik aktarımlar kentin ve hamam-gymnasium kompleksi içindeki hamamın 2. Constantius / Constans döneminde kapsamlı bir onarım geçirdiğini ortaya koymaktadırlar. Palaestra’nın bazı başlıklarının, örneğin 10 nolu serideki başlıkların üretimi 342 yılı sonrası gerçekleşmiş olmalıdır. Hamam’ın 5. yy.’da kısmende olsa halen kullanıldığı epigrafik belgeler yanında palaestranın güney doğu köşesindeki piscinada bulunan iki kireçtaşı başlık ile de kanıtlanmaktadır.

Kourion’da incelenen 23 başlık, 2 nolu gymnasium grubundaki gibi daha erken tiplerin olmaması nedeniyle, geç Antik Dönem işçiliği daha bütüncül bir şekilde yansıtmaktadırlar. 4. yy.’ın ilk yarısına tarihlenebilecek başlıkların incelenmesi, Severuslar sonrası başka bir yapı evresini ortaya koymaktadır. Başlıkların hamamın kullanım dönemine ait oldukları kabul edildiğinde, Kourion’daki hamam alanındaki başlıkların benzer bir kronolojik dağılımı sonrası, hamamların eş zamanlı bir inşa süreci olasıdır. Bunların, hamamın erken Hıristiyanlık Dönemi’nde Christou tarafından ortaya koyulan işlev değişikliği sürecine ait oldukları düşünüldüğünde ise, yeniden kullanılmalarını en erken 365 sonrasına tarihlemek gerekmektedir. Bu durumda başlıkların geç Antik Dönem Forumu’nun deprem enkazından kaynaklanmaları olasıdır.

Dr. Marko Kiessel,
Faculty of Fine Arts
Cyprus International University, Lefkoşa, North Cyprus
E-mail: mkiessel@gmail.com

Özet Listesi