Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Akmed Anmed Web Sitesini Ziyaret Etmek ?in T?klay?n?z.
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Dağlık Kilikia’da Yeni Keşfedilen Merkezi Planlı Yapılara İki Örnek: Küstüllü-Felicek ve Hisar’daki Tetrakonkhos Planlı Yapılar
Ayşe AYDIN
 Dağlık Kilikya’da 2006 yılından itibaren Antik Çağ ve Bizans Dönemi’nde kentleşme ve kırsal yerleşimlere yönelik yüzey araştırmaları yapılmaktadır. Bu çalışmalar sırasında çiftlik yerleşmeleri içinde üretime yönelik alanlar, binalar ve genellikle bazilikal planlı kiliselerinde yer aldığı belirlenmiştir. Bugünkü Mersin İli, Erdemli İlçesi’ne bağlı Küstüllü Köyü’ndeki Felicek ve Hisar mevkilerinde yer alan geç Antik Çağ - Bizans Dönemi çiftlik yerleşimlerinde kiliselerle birlikte tetrakonkhos planlı yapılar da tespit edilmiştir. Bu saptama, hem Kilikya Bölgesi hem de Anadolu Hıristiyan mimarisi açısından önemlidir. Çünkü bölgede çok sayıda farklı planda inşa edilen kiliseler yanında merkezi planlı yapıların sayısı azdır.

Roma Dönemi yerleşimi içinde yer alan, günümüze sağlam ulaşamayan Felicek ve Hisar’daki yapılar dıştan kare bir kılıf içine alınan dört yapraklı yonca planına sahiptir. Duvarlarının iç ve dış yüzeyinde farklı büyüklükte kesme taşlar, konkhosların birleştiği köşelerde ise büyük kesme taşlar kullanılmıştır. Felicek örneğinde kare planın içindeki tetrakonkhosun köşelerinde yine kareye yakın planda birer köşe mekânı vardır. Bu köşe mekânları ve konkhoslar arasında kapı açıklıkları aracılığıyla dar ve kısa koridorlar oluşturulmuştur. Batı konkhosda bir, kuzey ve güney konkhosda iki açıklık vardır. Buna karşın doğudaki konkhosta açıklık yoktur.

Hisar’daki yapının kuzeydoğu köşesine kareye yakın plana sahip bir yapı eklenmiştir. Üzeri beşik tonozla örtülü ek yapının kuzeybatı duvarında bir kapı açıklığı, güneybatı duvarında yuvarlak kemerli bir niş, kuzeydoğu duvarında ise bir mazgal pencere bulunmaktadır. Duvarlarda, özellikle kemerli nişte sıva izleri vardır. Kuzeydoğu ve güneydoğu konkhoslardaki kapı açıklıklarıyla girilen merkezi planlı yapının güneybatı ve kuzeybatı yönlerdeki konkhoslarında herhangi bir açıklık yoktur. Kuzeydoğudaki konkhosun bu yöndeki köşe yapısıyla bir koridor aracılığıyla bağlantısı sağlanmıştır.

Kilikya ve Isauria Bölgesi’nde Felicek ve Hisar dışında kare planlı dış yapıya sahip içte tetrakonkhoslu yapılar Ovalık Kilikya’da Milvan Kalesi (Meluos Kastron) içindeki tetrakonkhos planlı yapı, Anazarbos’daki yapı ve Korykos, Mezar Kilisesi naosudur. Bölge dışında ise Tarragona, Centcelles’deki tetrakonkhos planlı yapı (4. yy. ilk yarısı), Aziz Menas Hac merkezindeki Mağara Kilisesi, Avan ve Aramous’daki yapılar, Zarizyngrad’daki (Caričin Grad) Piskoposluk Kalesi içindeki yapı, aynı plan özelliklerine sahiptir.

Konkhosların örtüsü ile ilgili arkeolojik veri Hisar örneğinde kuzeydoğu ve kuzeybatıdaki konkhosların üzerindeki taş sıralarıdır. Bu taşlar konkhosların yarım kubbe ile örtülü olduğunu göstermektedir. Küstüllü, Felicek’deki yapının da Hisar örneği gibi konkhosları yarım kubbeli olmalıdır. Merkezindeki kare alanın kalın köşe duvarları Felicek ve Hisar’daki tetrakonkhos planlı yapının, Ermeni-Gürcü ve Ovalık Kilikya’daki Milvan Kalesi içindeki tetrakonkhos planlı yapılar gibi köşe duvarları üzerinde yükselen birer kubbeye sahip olduklarını gösterir. Felicek gibi köşe odalarına sahip Ermeni-Gürcü ve diğer bölgelerdeki tetrakonkhos planlı yapılarda bu odaların üst örtüsü genellikle tonozdur. Kareye yakın plana sahip Felicek’deki yapının köşe odalarının da üst örtüsü tonoz olmalıdır.

Felicek örneğinde kare ile tetrakonkhos planın dört köşesinde yer alan mekânlardan batıdaki ikisinin sadece diğer konkhoslara geçişi sağlayan işlev üstlendikleri söylenebilir. Ancak doğudaki diğer iki köşe mekânı bemanın hemen yanındaki konumları, kısa ve dar koridorlarla bu bölümle bağlantıları nedeniyle liturjik işleve sahip görünmektedir. Bu nedenle Felicek’deki yapı, bir kilise olarak düşünülebileceği gibi hemen yakınındaki büyük boyutlara sahip bazilikal planlı kilisenin varlığı ve gelecekte yapılacak kazılarla bulunabilecek in situ bir vaftiz havuzu, vaftizhane olabileceğini de düşündürür.

Hisar’daki tetrakonkhos planlı yapının kuzeydoğusundaki kareye yakın plana sahip ek yapının güneybatı duvarındaki yuvarlak kemerli niş, arcasolium tarzında bir mezar olarak kabul edilebilir. Yapının kuzeydoğu ve güneydoğu yönde konkhosları içinde kapı açıklıklarına sahip oluşu, kuzeydoğu konkhosu içindeki kapının aynı yöndeki ek yapıyla koridor aracılığıyla bağlantısı ilginçtir. Tetrakonkhos planlı yapı kutsal bir kişiye ait mezar yapısı, martyrion ise köşe yapısındaki arcasoliumun binayı yaptıran kişiye ait olduğu düşünülebilir. Böyle bir yapı kombinasyonunda inananların ziyareti için iki ihtimal söz konusudur. İlk olasılık tetrakonkhos planlı yapının güneydoğu konkhosundaki kapıdan içeri girilmekte burada kutsal kişiye ait mezar ziyaret edilerek, dilek ve dualardan sonra kuzeydoğu konkhosun kapısı aracılığıyla koridora ulaşılmakta, dileyen buradan yapıyı terk edebilmekte, isteyen ise koridordan ek yapıya geçerek buradaki kişiye dua ederek kuzeybatıdaki kapıdan dışarı çıkabilmektedir. İkinci olasılık bunun tam tersi bir ziyaret olmalıdır. Hisar’daki yapının bir kilise olarak kullanılmış olabileceği de olasılık dâhilindedir.

Felicek ve Hisar’daki yapıların planları dışında tarihlendirilmelerine yardımcı olabilecek başlık ve diğer unsurları yoktur. İki yapıdaki malzeme kullanımı, Hisar’daki örnekte iç mekandaki silmenin vurgulanması Kilikya ve Isauria Bölgesi’ndeki 5. yy. ikinci yarısı - 6. yy. arasına tarihlendirilen dini yapılarla ortak özelliklerdir.

İkinci ve üçüncü yüzyıldan itibaren yoğun bir yerleşim gördüğü kalıntılardan anlaşılan Felicek ve Hisar’daki kiliselerde plan özellikleri ve mimari plastik işçilikleriyle 5. yy. ikinci yarısı ile 6. yy. başına tarihlendirilebilir.

Kare içine alınmış tetrakonkhos planlı Felicek ve Hisar’daki iki yapı 5. yy. ikinci yarısı - 6. yy. arasında yapılmış geç Antik Çağ Akdeniz Bölgesi merkezi planlı yapı geleneğini devam ettiren, bölgedeki nadir yapılardır.

Prof. Dr. Ayşe Aydın,
Muğla Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü 48000 Kötekli-Muğla
E-posta: ayseaydin70@gmail.com

Özet Listesi