Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Akmed Anmed Web Sitesini Ziyaret Etmek ?in T?klay?n?z.
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Pisidia’dan Plouton-Kore Betimli Bir Adak Steli ve Yöre Kültü Hakkında Düşündürdükleri
Ayça Polat Becks – Hüseyin Metin
Değerlendirilen adak steli, Burdur ili, Bucak ilçesi sınırlarındaki Keçili Köyü’nde bulunmuştur ve Burdur Müzesi’nde korunmaktadır. Kestel Dağı’nın güneydoğu eteklerinde, Kestel (Paludes) ile Anbahan Gölleri arasındaki Kilde Boğazı mevkiinde yer alan Keçili Köyü, Pisidia coğrafyasının güneybatı kesimlerinde kalır. 1960’da Bean tarafından, köy mezarlığında devşirme malzemelerin yayınlanmasıyla bilim dünyasına tanıtılır. Köyün 2 km. kadar kuzeybatısında kalan Yanıktaş kutsal alanı, bölgede uzun yıllar yüzey araştırmaları yürüten Özsait tarafından tespit edilmiş ve yayınlarla değerlendirilmiştir.

Sarımtırak gri renkteki kireçtaşından şekillendirilen stel 31 cm. genişliğinde, 32 cm. yüksekliğindedir. Ön yüzünde, yüksekçe kabartma halinde, naiskos içinde figürlü sahne betimlenmiştir. Üçgen alınlıklı naiskosta yanlardaki payeler Dor düzenine benzer bir şemaya sahiptir. Paye başlıkları üzerinde etrafı düz silme ile çerçevelenmiş alınlık yükselir. Tympanon çukurlaştırılmış ve ortasına Medusa başı işlenmiştir.

Sahne her ikisi de cepheden betimlenmiş 2 insan figürü içerir. Aralarınında atribü nitelikli Kerberos durmaktadır. Sağda, oturur pozisyonda sakallı erkek figürü betimlenmiştir. Khiton üzerine manto giymiş figür, sol elinde yere dayalı asa tutarken, sağ eli Kerberos’un başı üzerindedir. Sol bacak taşıyıcı, sağ bacak serbest figür uzun saçlı ve sakallıdır. Sahnenin solunda ayakta kadın figürü izlenir. Sol bacak taşıyıcı, sağ bacak dizden hafifçe kırılarak geriye doğru uzatılmıştır. Yüksek polos - kalathos tipindeki başlık topuz yapılan saçlar üzerine oturtulmuştur. Başını örten manto iki yandan diz arkasına dek aşağı sarkar. Khiton üzerine sol omuz üzerinde birleşen, diyagonal himation giymiştir.

Oturan erkek figürü elinde hakimiyet asası, yanındaki Kerberos gibi atribüleri ile Hades Plouton ve Sarapis ikonografileriyle uyumludur. Sarapis Aleksandreia tipini tekrarlar. Söz konusu tip Aleksandreia dışında sıklıkla Hades Plouton için kullanılmakta olup en güzel örneği Pamukkale Müzesi’nde korunan, Hierapolis tiyatrosunda bulunmuş, Severuslar dönemine tarihlenen serbest plastik Hades Plouton betimidir. Özellikle mantonun kucaktaki hareketi ve sol omuz üzerinde toplanma biçimi ile Keçili örneğine birebir benzer.

Genel olarak bakıldığında Keçili örneği, Sarapis Aleksandreia kült betimiyle uyumlu olmakla birlikte, saç tuvaleti, giysi düzenlenişi, başlığın olmaması gibi detaylarda Hades Plouton’a yakın betimlenmiştir. Aynı durum kadın figüründe daha da öne çıkar. Keçili örneğinde uzun khiton üzerine diyagonal himationdan oluşan giysi, baş üstündeki yüksek polos başlık ve başı örten manto manto veya duvak İsis’in hiçbir tipine uymazken, Persephone/Kore’nin kıyafetini tekrarlar. Ayrıca İsis’e atfedilebilecek hiçbir atribünün gösterilmemiş oluşu, figürün Kore olduğu yorumunu destekler.

Keçili stelinin şekillendirilmesindeki özenli yerel üslup, onun Pisidia’daki atölyelerde üretildiğini düşündürmektedir. Stelin için en yakın karşılaştırma örneği yine Keçili’de mezarlık yolu üzerindeki eski bir evin duvarına örülü olarak iki parça halinde bulunan bir diğer adak stelidir. Sahnenin düzenlenişi aynı olmakla birlikte naiskosun alınlıksız oluşu, erkek figürünün kalathos taşıması gibi detaylarda farklılık sergiler.

Bölgede dönemsel değişen kültlerin bir yansıması olarak sikkeler üzerindeki betimler Keçili stelinin gerek kimliklendirilmesi gerekse tarihlemesi açısından önemlidir. Plouton’a M.S. 2-3. yy.’da Sagalassos, Olbasa, Kremna, Amblada, Seleukeia Sidera sikkelerinde rastlanır. Genellikle tahtta oturur halde, bir elinde hakimiyet asası veya buğday başağı, diğer eli Kerberos’a uzanmış halde verilir. Diğer yandan Sarapis’in gözlendiği sikkelerde çoğunlukla sadece baş betimlenmiş olup, Adada’da Aleksandreia tipinde, Pogla’nın Caracalla sikkesinde ayaktadır. İsis’in betimleri genelde büst veya baş şeklinde olup, Sarapis ve Harpokrates’le birlikte gösterildiği tek örnek Apollonia’dandır. Sarapis her örnekte başında kalathos taşır. Bu yönüyle Keçili stelinden farklılaşır.

Yazıtlar ve sikkelerde Plouton-Kore ve/veya Sarapis-İsis’e M.S. 2-3. yy.’larda, bölge genelinde, özellikle güneybatı Pisidia özelinde sıklıkla rastlanmaktadır. Stelin buluntu yeri yakınlarından gelen Plouton-Kore tapımıyla ilgili iki yazıt bunun en güzel kanıtıdır. Plouton ve Sarapis’in aktarılmasında ortak tip olarak Sarapis Aleksandreia’nın tercih edildiği ve her iki tanrının da toprağa bereket getiren khthonik yönleri ile tapım gördüğü anlaşılmaktadır. Özellikle Plouton hemen her betiminde Aleksandreia tipi ile ön plana çıkarken saç biçimi ve başlıksız betimlenmesi ile Sarapis’ten ayrılır. Buna karşın Sarapis bazen ayakta, bazen İsis ve Harpokrates’le üçlü olarak karşımıza çıkar. Her örnekte başında yüksek kalathosu vardır. Yanındaki tanrıça İsis genellikle boynuz, güneş diski, hilal, lotus, cornucopia gibi tipik atribüleri ile belli edilir. Keçili steli bu anlamda Pisidia’daki Sarapis ve İsis betimleri ile çelişir ve Plouton-Kore’ye saç tuvaleti, giysi düzenlenişi ve atribüleri ile daha yakın durur. Keçili stelinin sahne açısından en yakın karşılaştırma örneği olan diğer adak stelinde ise bu durum farklıdır. Özensiz işlenişi ile daha yerel karakter sergileyen diğer stel Yanıktaş’taki kaya kabartmalarında farklı tanrı ve heroslarda karşımıza çıkan M.S. 3. yy. örnekleri ile benzeşmektedir.

Keçili’nin kuzeybatısında bulunan ve yazıtları ile Plouton-Kore’ye aidiyeti kesinlik kazanan kutsal alanda tapım, yukarıda da değinildiği gibi, olasılıkla Hellenistik Dönem’den itibaren başlamıştır. Burada tapınak içinde yer alan, mahzen benzeri yer altı odası, khthonik kültün en güzel kanıtıdır ve benzerleri farklı bölgelerdeki Demeter-Persephone kutsal alanlarından bilinmektedir. Kutsal alanın nişlerle temsil edilen evresi, yazıtlar yardımıyla M.S. 2. yy.’a tarihlenmir. Stel özenli ve detaylı işçiliği ile yöreden bilinen adak kabartmaları ve stellerden farklılaşmaktadır. Başın gövdeye oranı Kore figüründe 1/6,5 olarak ölçülürken, Plouton daha büyük boylarda betimlenmiştir. Çehrelerde yuvarlağa yakın oval form gözlenir. Gerek Yanıktaş kutsal alanındaki kaya kabartmaları gerekse Keçili’de bulunan diğer stel yerel atölyeyi vurgulayan, donuk hareketleri, çizgisel katı elbise kıvrımları ve 1/5’in altına inebilen baş-gövde oranları ile makalede ele alınan stelden farklıdır ve daha geç olmalıdır. Bu örnekler yayınlarda M.S. 2-3. yy. olarak değerlendirilmişlerse de işleniş özellikleri ile daha çok M.S. 3. yy.’ı işaret ederler. Plouton-Kore stelinde kaliteli işçilik, doğal görünüm, saçlardaki anastole içeren bukleler, kıyafetlerdeki hareketle uyumlu kıvrımlar, çehrenin yuvarlağa yakın işlenişi M.S. 2. yy. ortalarını düşündürmektedir. Bu tarihleme Kaynarkale’de Pluto-Kore kutsal alanında bulunan yazıtla örtüşmektedir ve muhtemelen bu dönemde kültte bir yükseliş yaşandığına işaret eder.


Özet Listesi