Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Akmed Anmed Web Sitesini Ziyaret Etmek ?in T?klay?n?z.
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Termessos Tanrıları ve Kent Alanından Artemis'in Yeni Epithet ve Kültlerini Belgeleyen Üç Yazıt (Bir Ön Değerlendirme)
A. Vedat ÇELGİN*

Termessos Pisidia bölgesinin "Milyas" olarak an›lan güneybatı bölümünde, bugün "Güllük" adını taşıyan Solymos Dağı'nın dorukları arasındaki vadide, Anadolu'nun en eski halklarından Luvi'lerin soyundan gelme Solym'ler tarafından kurulmuş önemli bir antik kenttir. Kentin arkeolojik kazılarının henüz yapılmamış olmasına karşın, gerek daha önceki, E. Petersen (Lanckoronski ekibinden), G. Cousin ve R. Heberdey gibi bilim adamları, gerekse B. İplikçioğlu ve G. Çelgin'le birlikte Avusturya Bilimler Akademisi adına oluşturduğumuz epigrafya ekibinin gerçekleştirdiği yüzey araştırmalarıyla ele geçirilen yazıtlar Termessos ve egemenlik alanının tarihinin önemli ölçüde aydınlanmasını sağlamıştır. Şimdiye kadar saptanan yazıtlardan, kentte paganizm döneminde büyük bir inanç zenginliği ve çeşitliliğinin yaşandığı anlaş›lmaktad›r. Yerli kültlerin yanı sıra, Hellen ve Eskidoğu kökenli tanrı-tanrıçalara ilişkin kültlere birarada rastlamak mümkündür. Ayrıca imparator, Roma, Hristiyanlık ve ölü kültleri de kent halk›n›n inanç sistemini tamamlamaktadır.

Kent ve egemenlik alanında baştanrı, kökü Luvi'lerin Hava Tanrısı Tarhu/Tarhunt'a dayanan Zeus Solymeus'tur. Bu tanrının yanında, Solym'lere adını veren Heros Solymos ve kente adını veren Heros Termessos (varlığı tartışmalıdır) ile Tanrıça Eleuthera'nın kültleri yerli kültler olarak yer almaktadır. Hypsistos, Isis, Kuret'ler, Leto, Men, Meter Theon (Ana Tanrıça, Kybele), Sarapis ve Sozon kültleriyse Eskidoğu kökenli kültleri oluşturmaktadır.

Yazıtlar kentte Zeus Solymeus hariç, yerli ve Eskidoğu kökenli kültlere fazla rağbet edilmediğini, buna karşılık, Hellen kökenli kültlere büyük bir ilgi gösterildiğini açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Bundan, Hellenleşmenin boyutları hakkında iyi bir fikir edinilebilir. Bugüne kadar kent alanı ve teritoryumda ele geçen yazıtlarda Hellen pantheon'unun başlıca tanrı-tanrıçalarının hemen hemen hepsinin adlarına rastlanmıştır: Aphrodite, Apollon (epithet'siz, Phoibos, ayrıca Apollon Patroos), Ares, Artemis (epithet'siz, ayrıca aşağıda değineceğimiz çeşitli epithet'lerle), Asklepios, Athena, Demeter (epithet'siz, ayrıca Hiera Eleusinia), Dione, Dionysos (Bakkhos), Dioskoroi, Eros, Ge Karpophoros, Helene, Helios, Hera, Herakles (epithet'siz, ayr›ca Herakles Eitheos), Hermes, Hygieia, Kharites, Musai, Nike, Nemesis (Nemesis Adrasteia), Nymphai, Poseidon, Selene, Tykhe, Zeus (epithet'siz, ayrıca Zeus Eleutherios) gibi. Bunlardan bazılarının kentteki kült ve tapınağ›nın varlığı kesin olarak saptanırken, bazılarının bir kült ve tapınağa sahip olma olasılığı bulunmakta, bazılarınınsa sadece saygı gördüğü anlaşılmaktadır. Ayrıca, Akhilleus (Akhilleus Ieteros olarak [?]), Ate (teimeoros sıfatıyla [?]), Dikeosyne gibi daha az öneme sahip bazı tanrı ve tanrıçaların da kült sahibi olduklarını veya saygı gördüklerini buna ekleyebiliriz.

Hellen kökenli tanrı ve tanrıçalar arasında Artemis'in önemli ve ayrıcalıklı bir yeri vardır. Kent alanı ile teritoryumda Artemis ile ilgili belgelerin çokluğu ve çeşitliliği, tanrıçanın, Zeus Solymeus'un ardından ikinci önemli tanrı konumunda bulunduğunu ve baştanrılığı onunla paylaştığını göstermektedir. Termessos'ta daha önce araştırmalar yapan bilim adamlarınca ele geçirilen yazıtlar tanrıçanın kentte epithet'siz Hellen Artemis'i görünümüyle saygı ve tapım gördüğünü ortaya koymuştur. Ayrıca, eski Anadolu Doğa ve Bereket Tanrıçası'nın devamı sayılan ve kültü gizemli bir nitelik taşıyan Artemis Ephesia'nın da bir külte sahip olduğu saptanmıştır.

Bu makalenin ana konusunu, epigrafya ekibimiz tarafından 1993-1994 y›llarında kent alanında ele geçirilen ve Termessos'ta Artemis'e "philoparthenos", "tauropolos" ve "potnia theron" gibi çeşitli epithet'lerle de tapıldığına yahut saygı gösterildiğine işaret eden üç yazıt oluşturmaktadır. Söz konusu yazıtların ekibimizce yayına hazırlanma çalışmaları halen devam etmekte olduğundan, yazı›mı›zda öncelikle, belgelerin bilim dünyasına tanıtlması hedeflenmiştir. Öte yandan, yazıtlardan elde ettiğimiz ilk veriler ve bunlarla ilgili kişisel düşüncelerimiz bir ön değerlendirme niteliğinde meslektaşlarımızın dikkat ve görüşlerine sunulmaktadır.

Makaleye konu olan yaz›tlardan biri tiyatronun (O1) üst (batı) girişinin yakınlarında ele geçmiştir. Kent tarafından Artemis Philoparthenos'u kutsamak amacıyla dikilmiş bir adak heykelinin kaidesine ilişkin yazıt, M.S. 212'den sonraya tarihlenmektedir. Buluntu, Artemis'in "philoparthenos" sanının Termessos'ta ilk kez belgelenmesi dolayısıyla önemlidir. Fakat tanrıçanın, bu sanıyla kentte bir külte sahip olduğunu göstermek açısından tek başına bir kanıt oluşturmamaktadır.

İkinci yazıt, yukarı gymnasion (I) ile agora (K) arasındaki yıkıntılar içinde ele geçmiştir. Italikos adında bir rahibin kendi imkânlarıyla ülkesine armağan olarak Artemis Tauropolos'un bir heykelini sunmasını belgelemektedir. M.S. 180 yıllarına tarihlenen adak, Artemis Tauropolos'un kentteki kültünün varlığını kanıtlayan ilk belge olması dolayısıyla önem taşımaktadır. Ancak, Artemis Tauropolos kültüne ilişkin tapınağın lokalizasyonunu yapmak şimdilik mümkün değildir.

Üçüncü yazıtımız, Kuzeybatı (E5) Nekropol'ünde ele geçmiş olup bir lâhde ilişkindir. Yazıttan, lâhdin, adının baş tarafı tahribata uğradığından kim olduğunu öğrenemediğimiz (büyük olasılıkla Artemeis/Artemis), Demeter ve Artemis tapı›nağı veya tapınaklarında kült görevlisi bir kadın tarafından, oğulları Masas ve Musaios için yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Yazıtın birinci satırındaki tahrip olmuş kısımdan önceki PO harfleri, burada Artemis'in "potnia theron" epithet'inin bulunduğunu düşündürmektedir. Tanrıçanın bu sıfatı kentte ilk kez belgelendiği gibi, yazıtın ilk sözcüğü olan "pyrukhos" ile de ilk kez karşılaşmaktayığız. Yazıt, Termessos'ta Artemis Potnia Theron kültünün varlığına işaret etmesi açısından önemli bir kanıt niteliğindedir. Söz konusu belge ayrıca, Artemis Potnia Theron kültü ile, kentte bir kült ve tapınağa sahip olduğu daha önce başka yazıtlarla da kanıtlanmış olan Demeter kültü arasındaki bir kült ortaklığını düşündürmesi dolayısıyla da dikkat çekicidir.

Elimizde hali hazırda başka bir yazılı belge veya herhangi bir dayanak olmadığından Artemis Potnia Theron-Demeter kültlerine ait tapınak veya tapınakların lokalizasyonu şimdilik kesin olarak yapılamamaktadır. Bununla birlikte, kent merkezindeki, halen in situ olarak duran ithaf yazıtından dolayı bir Artemis Tapınağı olduğunda kuşku bulunmayan N4 ile, hangi tanrıya adandığı saptanamayan N6 tapınaklarını bu bağlamda akla ilk gelen olasılıklar olarak önermek istiyoruz.


*Doç. Dr. Ahmet Vedat Çelgin, İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Eskiçağ Dilleri ve Kültürleri Bölümü, Eski Yunan Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Fen P.T.T. 34459 İstanbul.

Özet Listesi