Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Akdeniz Medeniyetleri Ara?t?rma Enstits
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Beyaz Astarlı (White Slip) II Kaplan ve İ.Ö. II. Rinde Kıbrıs Soli İlişkileri;
Remzi YAĞCI*

Soli Höyük kazıları, üç yıl boyunca kentin tarihine ışık tutacak önemli buluntular vermiştir. Soli/ Pompeiopolis Antik Liman Kenti Kazıları kapsamındaki bu kazılar, 1999 yılından beri İçel Müzesi'nin katılımıyla Mersin Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'nün bir projesi olarak, Soli Höyük ve Sütunlu Cadde olmak üzere iki bölgede sürdürülmüştür. Bu makalede, Soli'de bulunan WS II tipi kap parçaları ve onlarla ilişkili diğer kap buluntuları, bunların yayılma alanları, işlevleri, buluntu durumları, kesin ya da görece kronolojileri ve buna ek olarak ticari ilişkiler incelenecektir. Ayrıca, olası ticaret rotaları ele alınarak, Kıbrıs - Soli ilişkisinin Kilikya - Doğu Akdeniz ticaretindeki rolüne ve önemine değinilecektir.

Ağırlıklı olarak Hellenistik olan daha üstteki bir stratigrafik katmandan (D6) ve Doğu yamacındaki Arkaik ve Demir Çağı malzemelerinin yoğun olduğu açık alanların iç ve dip kısımlarından (D8, D9) açığa çıkarılan Kıbrıs beyaz astarlı (White Slip) II tipi üç kap parçası, Kilikya'da az bulunan türde örneklerden olduğundan, Geç Tunç Çağı'nda Anadolu - Kıbrıs ilişkilerine ticari rotaların saptanması ve dağılım alanları bakımından yeni bir boyut getirecek niteliktedir.  Bu kaplar, Kıbrıs'ta Geç Kıbrıs (GK) IB (İÖ 1450) döneminden başlayarak Geç Kıbrıs IIB'nin sonuna değin (İÖ 1290) dinsel ya da dindışı amaçla üretilmiştir. Tüm olanların çoğunluğu, 'prestij' eşyası veya armağan olarak gömülerden ele geçirilmiştir. Bunların Kıbrıs'ta ve onun içinde yer aldığı Doğu Akdeniz ticaret ağında uzun bir geleneği vardır.
WS'ler, Kıbrıs'ın tipik Geç Tunç Çağı kaplarıdır. Bazı WS parçaları Levant'da, Ege'de ve Doğu Akdeniz'deki Geç Tunç Çağı merkezlerinde bulunmuştur. Bunlar bazen bütün kap olarak bazen de bu kaplara ait yüzlerce parça olarak ele geçmektedirler. Belirgin özellikleri nedeniyle kolayca ayırt edilirler. Beyaz astarlı, çoğunlukla koyu kahve ya da siyah bezemelidirler. Biçimleri çoğunlukla yarı küreseldir; ancak krater, tankard, testi ve şişe (bulbil) biçimli olanları da vardır. Hem biçim hem de bezeme yönünden Kıbrıs Orta Tunç Çağı beyaz boyalılarının bir devamı olarak görünmektedirler. Bu kap tipi, Kıbrıs çanak çömlek tarihinde en uzun süreli geleneği olan kaplardan olup en azından dört yüzyıl boyunca (İÖ 1600 / 1575 - 1190) kullanılmıştır. En erken örneği GK IA1'de Proto White Slip ile başlamakta ve GK IIB'de White Slip II ile sona ermektedir. Kıbrıs'ta White Slip'in gelişimi günlük yaşamdaki gereksinimler ile bağdaştırılabilir. İÖ 1600'den başlayarak beslenme alışkanlıkları değişmiş, Kıbrıs halkı daha çok çorba, sıvı ve sıcak yemek tüketmeye başlamıştır. Alışkanlıklardaki bu değişiklikten dolayı Kıbrıs'ta küçük ve orta ölçekli beyaz astarlı ve halka kaideli kaplar üretilmiş ve yoğun olarak kullanılmaya başlanmıştır. WS'ler sıvıların saklanması için de kullanılmıştır. Bazen içlerinde balık, kuş, keçi ya da koyun kemikleri ile birlikte bulunduklarından yiyecek kabı olarak kullanıldıkları da düşünülmektedir.

WS kapları İÖ 1600 / 1575 - 1190 yılları arasında (Kıbrıs kronolojisinde Geç Kıbrıs IIA:1'den itibaren) üretilmiştir ve Levant'da 14. yüzyılda yaygındır. Kazılardan ele geçen örneklere göre 13. yüzyılda sayılarının iyice artığı gözlenmekte ve 13. yüzyılın sonu 12. yüzyılın başında ortadan kalktıkları görülmektedir.

WS II kapları, WS I kaplarına göre daha yaygındır. Bu kapların bu kadar uzun süreyle üretilmiş olması, Kıbrıs seramik geleneğindeki muhafazakarlıkta açıklamasını bulmaktadır. Diğer sebepler ise işlevsellikleri ve dekoratif amaçla kullanılmalarıdır. Bundan dolayı, yarı küresel kapların sadece dış yüzeyleri ve kaideleri bezelidir. Farklı formların mevcut olması, bu kapların farklı amaçlarla kullanıldıklarını düşündürmektedir.

WS'lerin yaygınlaşmalarının, bu dönemde bolca kullanılan Myken kyliksinin Kıbrıs ve Levant'da kolay bulunamamasından kaynaklandığı anlaşılmaktadır. Soli örnekleri gibi, yarı küresel WS kapları da daha Geç Tunç Çağı'nda bilinen çanak çömleklerdir. WS I ve II türü kaplar Kuzey Levant'da, özellikle liman kentlerinde ele geçirilmiştir: Ras Bassit, Ras Shamra (Ugarit), Tell Sukas, Tell Simiriyan, Tell Kazel, Tel Arqa, Tripoli, Tell Arde, Byblos, Beyrut, Sidon, Dakerman, Tyre ve daha iç bölgelerde. Batıda, Suriye - Filistin dışında Orta Akdeniz'den en belirgin örnekler yine seri üretim olarak halka kaidelilerle birlikte ticaret gemileriyle Ege'ye, Atina, Aegina, Thera, Rodos ve Girit (Kydonia) gibi merkezlere taşınmıştır. Benzer şekilde, Kıbrıs'ın seri üretim WS ve halka kaideli kapları aynı deniz yolları üzerinden Ege'ye ulaşmıştır. Kommos, Poros ve Chania gibi liman kentlerinde iş yapan Kıbrıslı tüccarların varlığından söz edilebilir. WS çanak çömlekleri Orta Akdeniz'de nadir olsa da, Sicilya (Canatello) ve Sardinya'da varlıkları saptanmıştır.

WS'lerin işlevleri de tartışmalıdır. Örneğin, halka kaideli su testileri, yüksek kaliteli Myken çömlekleri ve fildişi, fayans ve lüks malzemelerden imal edilen Ugarit (Minet el-Bedia ve Ras Shamra) ve Sidon-Dakerman kökenli eşyalar gibi başka Kıbrıs kaplarının yanında bulunan, ince bir kaliteye sahip WS'ler 14. ve 13. yüzyıllara ait zengin mezarlarından çıkarılan en gözde hediyelik eşyalar iken, Geç Tunç Çağı'nın sonlarına (İÖ 12. yüzyılın başları) ait WS'ler,  günlük kullanım için kaliteye daha az önem verilerek seti üretimi yapılan daha düşük sınıflı, yaygın ve ucuz eşyalar arasında yer almaktadır.

WS kaplarını kimin ürettiği ve dağıtımlarını kimin üstlendiği konusu tartışmalıdır. Saray ekonomisinin önemli bir öğesi olsa bile bunu kanıtlamak zordur, çünkü ekonomik ilişkiler yalnızca saray ile sınır değildir. Kıbrıs ile ilgili olarak deniz ticaretinin yaygınlaşması, Kıbrıs ekonomisinin gücünün bir göstergesidir. Kıbrıs, 13. yüzyılda ve belki daha da önce ekonomisi güçlü devletlerden bir tanesi idi. Zengin liman kentleri ile varlıklı kişilere ait, bol armağanlı gömülerin bulunduğu Hala Sultan Tekke, Enkomi, Kition ve Klavasos - Ayios (Dhimitrios) gibi kentler, İÖ 13. yüzyıldan 12. yüzyıla değin önemli oranda gelişmiştir.
Teknolojik olarak, WS I ve II kapları, 1080 °C'nin üzerindeki yüksek ısılara ulaşacak şekilde ayarlanan koşullarda fırınlanmıştır. WS II kaplarının üretim teknolojileri ile ilgili olarak yapılan fiziksel - kimyasal analizlere göre, yaklaşık 1050 - 1080 °C'de fırınlandıkları, renklendirici madde olarak Manganez (Mn) içerdikleri, beyaz astar içinse bir mikalı kil (+feldspar + quartz) bileşiminin kullanıldığı deneysel olarak saptanmıştır. Kıbrıs'ta WS çanak çömleklerinin en yoğun olarak üretildiği merkezlerden bir tanesi olan Sanida ilk kazılan yer olup WS üretimi yapıldığının önemli kanıtları olan artık parçaların, ateş çubuklarının ve fırınların ortaya çıkarılmıştır.

Geç Tunç Çağı'nda Anadolu'da bulunan Kıbrıs çanak çömlek tiplerinin coğrafi dağılımı, altı bölgeye ayırarak incelenmektedir. Konumuzu oluşturan Kilikya'yı içine alan bölgede, WS II kaplarının bulunduğu merkezler, Tarsus, Yumuktepe, Kabarsa ve Kinet Höyük gibi sayıca azdır. Kapların iç bölgelerdeki dağılımları tartışmalıdır. Kıbrıs'ta dört yüzyıldan uzun bir geleneği olan ve bütün Levant, Ege ve Orta Akdeniz'e yayılan WS'ler, arkeolojik verilere göre Anadolu'da fazla ilgi görmemiş ve yalnızca kıyıdaki merkezlerde yoğunlaşmıştır. Bu durum iki şekilde açıklanabilir: I. Anadolu, Kıbrıs gibi yeme içme kültüründe kendi geleneklerine bağlı bir yapıya sahiptir. II. Anadolu'nun kıyı kentleriyle olan sınırlı ticari ilişkileri (örneğin Hititlilerin yerel üretimi desteklemek amacıyla Myken çanak çömleklerinin ithalatına uyguladıkları ambargo).

Soli'deki örneklerini İÖ 14. yüzyılın ilk yarısına tarihlediğimiz, döneminin 'prestij nesneleri' arasında yer alan WS II'ler, Soli'nin bir kıyı ticareti merkezi olduğunu ortaya koymaktadır. İÖ 2. bindeki adı Ellipra olarak önerilen Soli, kuşkusuz Hitit egemenliğindeki Kizzuwatna'nın ithalat - ihracat yapılan bir liman kenti idi ve konumu nedeniyle, yazılı belgelerde adı geçen ve Kilikya'nın kıyı kentleri oldukları sanılan hububat ithalat limanı Ura, Lamiya, Pitura ve Zallara gibi kentlere yakın olmalıdır.  Soli'nin Levant ticareti açısından öneminin gerçekçi bir değerlendirmesi, liman kentinde sürdürülen kazıların sonucunda yapılabilecektir.


*Yard. Doç. Dr. Remzi Yağcı, Dokuz Eylül Universitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Kaynak Yerleşkesi, Buca - İzmir

Özet Listesi