Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Kaleii Mzesi
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Antalya'nın Demre (Myra) İlçesi'ndeki H. Nikolaos Kilisesi'nde yer alan Deesis Sahnesi
Nilay Çorağan KARAKAYA*

Antalya'nın Derme (Myra) ilçesindeki H. Nikolaos Kilisesi, mimarisi ile olduğu kadar duvar resimleriyle de önem taşımaktadır. Özellikle kilisenin üçüncü güneydoğu şapelinde, orta bölümün batı narteksindeki sarkofag nişinin kuzey duvarında resmedilmiş olan Deesis sahnesi, üslubu, ikonografisi ve Kilisenin resim örgüsündeki ve Bizans duvar resmi sanatındaki yeri açısından özel bir yere sahiptir.

İsa, sahnenin merkezinde cepheden, ayakta tasvir edilmiştir. Göğüs hizasındaki sağ eli ile takdis işareti yapmaktadır. Beli hizasındaki sol elinde ise sarı bir kitap taşımaktadır. Solunda, İsa'ya hafif dönük olarak ayakta tasvir edilmiş olan Meryem, sağ eli üstte, sol eli ise bani figürünü işaret eder biçimde altta olmak üzere dua eder şekildedir. İsa'nın sağında, ayakta, hafif İsa'ya dönük olarak Vaftizci Yahya bulunmaktadır. Vaftizci Yahya, koyu, uzun saç ve sakalla, Meryem gibi, sol eli üstte, sağ eli ise baniyi işaret eder biçimde altta olmak üzere dua eder şekilde resmedilmiştir. Sahnenin alt bölümünde ise, solda, proskynesis duruşunda tasvir edilmiş bir Bizans piskoposu figürü bulunmaktadır.

Bilindiği gibi, Deesis sahnesinin bir kilisenin resim örgüsü içerisindeki yeri genellikle apsistedir. Bu tür sahneler, 11. ile 13. yüzyıllar arasındaki dönemde apsis yarım kubbelerine resmedilmiş, 11. yüzyıldan itibaren, apsis kemer yüzeyine ve portala yapılmaya başlanmış ve nihayet 13. yüzyılın sonlarına doğru gömü şapellerinde çok sık tasvir edilen sahneler olmuştur. Myra'da, Deesis sahnesi bu tür bir gömü yerinin sarkofag nişinin duvarına resmedilmiştir. Bu durum, kimliği bugüne kadar tespit edilememiş olan piskopos baninin mezarının burada olabileceğini düşündürmektedir.

Bir Deesis sahnesi, Meryem ile Vaftizci Yahya'nın inananlarla İsa arasındaki aracılıklarını ifade etmektedir. Bunun yanında, Meryem ve Vaftizci Yahya figürleri, İsa'nın yoldaşları ve onun ilahiliğinin şahitleri olarak sahnede yerlerini almaktadırlar. Meryem genellikle İsa'nın sağ tarafında, Vaftizci Yahya ise sol tarafında durmaktadır. Ancak Myra'da, Meryem solda, Vaftizci Yahya ise sağdadır. Bu nadir durum, başkent Konstantinopolis'e özgü bir durumdur. Diğer taraftan, İsa'nın oturur ya da ayakta durur vaziyette tasvir edilmesi, zamanla değişikliğe uğramış olan bir özellik değildir. Kitabesiz olarak proskynesis duruşunda resmedilmiş olan, sahnedeki piskopos baninin kimliğini tespit etmek için, 11. -13. yüzyıllarda Myra'da bulunmuş olan piskoposların adlarını araştırmak gerekir. Her ne kadar proskynesis duruşundaki bani figürlerinin Deesis sahnelerinde tasvir edildiği bu ikonografik sahnenin ilk örnekleri 9. yüzyıla tarihlense de, 12. yüzyılda bunlar çok daha sık karşımıza çıkmaktadır.

Sahnede Meryem ve Vaftizci Yahya'nın ellerinin duruş biçimi de önemlidir. Elleri bu konumdaki Meryem ve / veya Vaftizci Yahya, genellikle banilerin yer aldığı sahnelerde görülmektedir. Ellerin bu duruşu, baninin dualarını ve isteklerini İsa'ya iletmek amacıyla bu ikisi arasında yapılan aracılığı ifade etmektedir. Myra'da gözlemlediğimiz gibi, bani figürünü işaret eden eller, 11. yüzyıldan itibaren, özellikle de dindar bir adanmışlığın tasvir edildiği duvar resimlerinde karşımıza çıkmaktadır.

Özellikle bu sahnenin normalde Bizans'ın başkentine özgü olan özelliklere sahip üslubu, sahneyi belirli bir döneme tarihleyebilmemizi sağlamaktadır. Myra'daki Deesis sahnesi, 12. yüzyıla ait Bizans resim sanatı örnekleri ile benzer üsluba sahiptir. Özellikle yüzlerdeki çizgisel, uzun, ince, kanca biçimli burun ve küçük ağız bu dönemin özellikleridir. Yanaklar, alın ve dudaklardaki açık kırmızı tonlamalarla oluşturulan gerçekçi plastik görünüm, başkent eserlerinde karşımıza çıkar. Bu üslup dahilindeki ifade kalitesi de bu dönemde büyük önem taşımaktadır. Konstantinopolis ile birlikte, tüm bu üslup özellikleri, 12. yüzyılın Kıbrıs ve Sicilya kökenli anıtsal resim sanatı örneklerinde ayırt edilebilmektedir. Sonuç olarak, Lykia'nın başkenti Myra'daki Deesis sahnesi, resim örgüsü ve ikonografik özellikler açısından 11. yüzyıl özellikleri gösterdiğinden, üslup bakımından bu sahneyi 12. yüzyıla tarihlemek mümkündür.


*Yrd. Doç. Dr. Nilay Çorağan Karakaya, Erciyes Üniversitesi, Sanat Tarihi Bölümü, Kayseri.

Özet Listesi