Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Akdeniz Medeniyetleri Ara?t?rma Enstits
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Trebenna ve Typallia'da Yeni Keşfedilen Örnekler Işığında Likya'daki Roma Dönemi Taşra Hamamları Üzerine Bir Değerlendirme
Nevzat ÇEVİK*
Burhan VARKIVANÇ**

İ.Ö. 1. yy.'da Kent Roma'dan başlayarak yayılan Roma thermeleri Pamfilya ve Likya bölgelerinde de hızla çoğalmıştır. Bilinen örneklere bakıldığında, Anadolu'daki bu çoğalmanın batıdan başladığı ve biraz gecikmeyle Pamfilya'da da devam ettiği görülmektedir. Bu yapılaşmada, elbette "Pax Romana" ortamında gelişen ekonominin büyük payı vardır. Batı Anadolu'daki Hellenistik gymnasiumlar Anadolu Roma hamamlarının farklı biçimlenmesinde etken olmuşlardır. Ancak, hypokaustum sisteminin gelişimi ile aquaduktların yapılmaya başlanması gibi iki önemli teknik gelişme, Roma thermelerinin oluşmasında büyük etki yapmıştır. Her ne kadar bazı açılardan ilişkili görünmektelerse de Roma thermeleri, gymnasiumlardan farklı, yeni yaratılmış, kompozit bir tip olarak karşımıza çıkmaktadır. Roma İmparatorluğu'nun diğer eyaletlerinde olduğu gibi Anadolu'da da, Roma'dan farklı mimari tipler ortaya çıkmıştır. Bunun en güzel örneği hamam-gymnasium kompleksleridir. İki farklı modelin birlikteliğinden oluşan bu yeni hamam tipi ilkin İtalya'da buluşmuş sonra da Anadolu'da da yerli özelliklere adapte edilerek benimsenmiştir.

Büyük hamamlardan kalan kalıntıların çokluğu ve belirginliği bu grubu saptamayı kolaylaştırırken, küçük yerleşimlerin hamamlarının bulunmasında ve bunların bölümlerinin tespitinde çoğu zaman, kalıntı azlığı ve niteliksizliği nedeniyle sorunlar yaşanmaktadır. Özellikle, arkeolojik kazıların büyük ve önemli kentlerde yapılmakta oluşu, anıtsal hamamların önemli örnekleri, neredeyse tüm planları çözümlenmiş haliyle bilinmektedir. Ancak, asıl sorun küçük ve orta ölçekli kentlerdeki, küçük boyutlu ve niteliksiz hamamların durumudur. Bu gibi yerleşimlerde kazılar ve hatta çoğunlukla yüzey araştırmaları bile yapılmadığı için küçük hamamlara ilişkin bilgilerimiz, diğerlerine oranla oldukça yetersiz kalmıştır. Bu yetersizlik Roma Dönemi taşra hamamlarının bilinememesinin temel nedenidir. Kuzeydoğu Likya'da, Beydağları'nda gerçekleştirdiğimiz periyodik yüzey araştırmalarında keşfettiğimiz Trebenna ve Typallia hamamları, bu makalede ele alınan taşra hamamlarının durumunu açıklayıcı iki farklı ve özgün örnek olarak seçilmiştir.

Trebenna Hamamı: I. ve II. bölüm giriş, III. bölüm soyunmalık ve soğukluk (apoditerium - frigidarium), IV. bölüm ılıklık (tepidarium) ve V. bölüm de sıcaklıktır (caldarium). Typallia Hamamı: I nolu bu ilk bölüm hamamın en sorunlu kısmıdır. İki kapalı bölümü tam izlenen hamamın ön kesiminde bir apoditerium-frigidarium olması da beklenir. Bu bölümün de duvarlarının tamamen sıvayla kaplandığı yer yer korunmuş sıva kalıntılarından anlaşılmaktadır. II nolu oda hamamın ilk ısıtılan bölümüdür. Yaklaşık kare planlı bu küçük odada ele geçen mermer kaplama levhaları duvar kaplamasına aittir. Mermer levhaların tutturul-duğu tuğla dübeller duvarlarda gözlemlenebilmektedir. Hamamın batı bölümünü oluşturan III nolu oda asıl yıkanma bölümüdür. IV nolu bölüm hamamla organik bağ içinde görünmemektedir. Hamam arka teras duvarından ve önünde oluşan terastan yararlanılarak olasılıkla sonradan yapılmıştır.

Değerlendirme: Yukarıdaki genel bakıştan sonra, bu makalede tanımlanan ve literatüre kazandırılan iki yeni hamam üzerine ayrıca şu değerlendirmeler yapılabilir: 1. Likya'da, bugüne dek bilinen 69 hamam sayısına iki yeni örnek daha eklenmiştir. 2. Trebenna örneği, orta ölçekli, hatta daha küçük kentlerde de nitelikli ve büyük hamamlar beklenebileceğini göstermiştir. Bunda, kent yöneticilerinin yaşama tarzları ve yöneticilerin kentte yaşayan halka karşı olan tutumlarının da payı vardır. Hatta, ilgili kentte Roma tarzı yaşama biçimini benimsemiş olan halkın tüm kent nüfusu içerisindeki oranının yüksekliği de etkin olmalıdır. Trebenna'da İ.S. 2. ve 3· yy.'da en iyi dönem yaşanmıştır. Bu dönemde de kent en kalabalık nüfusa sahip olmalıdır. 3. Trebenna'nın, Roma yol ağının doğusunda son Likya kenti olması ve Pamfilya, Pisidya ve Likya kavşağındaki konumu durumunu ayrıcalıklı hale getirmiş olmalıdır. 4. Trebenna Hamamı çoğunlukla tanımlanabilir bölümleriyle, bilinen standart Roma hamamlarından eksik değildir. Teknik olarak nitelikli duvar örgüsü yanında, birimlerin beklenen düzende yerleştirilişindeki özen de pek çok önemli Likya kentinde görülenden geri kalmamaktadır. 5. Krencker'in "Küçük İmparatorluk Hamamları" sınıflamasına uygun bir taşra planı verir. 6. Trebenna Hamamı 'nın kapalı bölümlerinin toplam ölçüleri 423 m2 net kullanım alanı 302 m2dir. Ve bazı Likya hamamlarının kapalı alanlarının boyutları göz önüne alındığında, Trebenna Hamamı'nın orta ölçekte olduğu görülür. 7. Trebenna Hamamı'nın en yakın benzeri Idebessos'tadır. 8. Pamfilya'da incelediğimiz ve ilk kez detaylıca yayınladığımız Etenna hamamlarının da hem arkeolojide bilinmemeleri hem de plan özellikleri bakımından burada anılmasında yarar görülmüştür. 9- Trebenna Hamamı duvar tekniğinde, Roma Çağı'nda yaygın olarak tanıdığımız ve Likya'da çok örnekle karşılaştığımız işçilik vardır. 10. Typallia Hamamı taşra yapılarına yönelik çok önemli bir örnektir. Tasarım ve boyutlarında benzeri henüz bilinmemektedir. Oldukça küçük bir yerleşim olan Typallia'da sadece kentte yaşayanların kullanımına yönelik boyutlarda yapılmıştır. İki ana bölüm yan yana dizilmiştir. Taşra hamamlarında küçülmenin sadece boyutlarda değil tasarımda da olduğunu göstermektedir. Çünkü, buradaki aşırı küçülme, tasarımın değişmesini zorunlu kılacak boyutlardadır. 11. Typallia Hamamı'nın taş işçiliği ve duvar tekniği de farklıdır. Bu farklılık genellikle moloz taşlarla örülmüş duvarlarda kendini gösterir. Bu kadar küçük boyutlar için gereğinden fazla bir sağlamlık söz konusudur: Eldeki iki ana bölümünün yaklaşık 29 m2 olduğu yapının, 1 m kalınlığında duvarları olması dikkati çekmektedir. 12. Typallia Hamamı'nda bulduğumuz hypokaust sistemine işaret eden tuğlalar ve kaplama mermerleri gibi yapı malzemesi ile duvar üst köşelerindeki yuvarlak yuvalar bu hamamlarda da ısıtmaya yönelik düzenlemelerin, daha ilkel de olsa gelişkin hamamlarda olduğu gibi zorunlu olarak varlığını göstermektedir. 13· Typallia örneğinin plan ve boyutlarda benzeri, bilinen Roma thermeleri arasında yoktur. Ancak Roma Dönemi villalarında bulunan bazı örnekler Typallia Hamamı'na yakın plan ve boyuttadır. Örneğin, Heilbronn-Wartberg villa banyosunun yan yana dizili küçük birimleri en yakın benzer örneği oluşturmaktadır. Typallia Hamamı'na benzer küçük boyutlu örneklere askeri garnizonlarda rastlanmaktadır. Yorkshire örneği bunlardan biridir. 13· Tüm bu özellikleri yanında yapının inşa edildiği arazinin oldukça eğimli olduğu göz önüne alındığında Typallia Hamamı'nın hamam-gymnasium kategorisinde değerlendirilmesi zordur. Daha çok ev-hamamları ya da villa hamamları grubu özellikleri göstermektedir. Ancak, Typallia hamamıyla birleşik ya da yakın bir konut bulunmamaktadır. Dolayısıyla villa ya da saray hamamları boyutunda bir kent hamamıyla karşı karşıya olduğumuzu belirtmek gerekir. Typallia Hamamı'nın farklı teknik ve tasarımı da bu uygulamadan kaynaklanmaktadır.


*Prof. Dr. Nevzat Çevik, Akdeniz Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, Kampüs 07040 Antalya.
**Doç. Dr. Burhan Varkıvanç, Akdeniz Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, Kampüs 07040 Antalya.

Özet Listesi