Ana Sayfa Sayılar Yayın İlkeleri Sipariş Formu Linkler İletişim English
Detaylı Arama  
Akdeniz Medeniyetleri Ara?t?rma Enstits
Akmed etkinlikleri ve duyuruları hakkında bilgi almak isterseniz listemize üye olunuz.
E-Mail:
İsim:
Soyisim:
 
 
 
 

Ö Z E T

Kilikya ve Isaurya'daki Trikonkhos Planlı Yapılar
Ayşe AYDIN*

Kilikya ve İsaurya bölgesinde trikonkhos (üç yapraklı yonca) planlı üç adet yapı vardır. Bunlardan birincisi Antalya ili, Gazipaşa ilçesi, Güney köyünün Nohutyeri mahallesinde, Kragos Antiokheiası'ndadır. İkincisi Mersin ili, Mut ilçesi Mahras Dağındadır. Üçüncü yapı ise Ovalık Kilikya'da Adana ili, Feke ilçesi Süphandere köyü sınırları içindedir.

Kragos Antiokheiası'ndaki trikonkhos yapı, sütunlu caddenin agoraya dönen köşesinin kuzeyinde yer alır. Az işlenmiş arduaz taşı ve kırık kiremit parçalarıyla inşa edilmiştir. Kare plan ile trikonkhos plan birlikte kullanılmıştır. Görülen güneybatı ve güneydoğu köşelerinde temel taşlarını oluştururken Roma dönemine ait olasılıkla sütunlu caddeden alınmış yazıtlı mermer postamentler gibi devşirme malzeme kullanılmıştır. Güney konkhos yıkıktır ama doğu ve kuzey konkhoslar iyi korunmuş durumdadır. Ancak yoğun bitki örtüsü nedeniyle kuzey konkhos ve kuzeydoğu köşe kolayca seçilememektedir.

Mahras Dağındaki trikonkhos yapı, büyük bir kilise ve bir sarnıç da içeren bir manastır kompleksinde yer alır. Büyük kilisenin doğusunda konumlanan yapımız kare kılıf içine alınmış trikonkhos plan şemasına sahiptir. Yapının güney tarafı anakayadan oyulmuştur. İç mekandaki konkhoslar harçsız kireçtaşı bloklarla, kare biçimli dış kılıf ise büyük kireçtaşı bloklarla inşa edilmiştir. Yapının iki giriş kapısı vardır: batı cephedeki kapının atkı taşı üzerinde yuvarlak madalyon içinde Malta haçı görülür; ikinci giriş ise doğu cephenin kuzey ucu yakınındadır.

Süphandere'deki yapının batı kısmında doğu-batı yönlü nef doğu kısmında ise trikonkhos yer alır. İç duvarlarda kayrak (arduaz), dışta ise kayrak ile birlikte kireçtaşı kullanılmıştır. Kemerler ve konkhosların üst örtüsü kireçtaşı ile örülmüştür. Batıdaki nef benzeri mekanın güney duvarındaki sivri kemerli bir açıklık kapı işlevine sahiptir. Yörede 'Ziyaret' olarak bilinen yapının nef benzeri kısmının güneybatı köşesinde bir mezar yer alır. Günümüze kısmen ulaşabilmiş olan trikonkhosun kuzey konkhosu daha iyi korunmuştur. Birbirine benzer büyüklükteki güney ve doğu konkhoslar ise orijinal malzeme kullanılarak temel izleri takip edilip tekrar inşa edilmiştir. Kuzey konkhosta da bir mezar vardır.

Kilikya ve İsaurya'daki trikonkhos yapılar bütün olarak değerlendirildiğinde bu yapıların mevcut yerel kayrak ve kireçtaşı malzeme ile inşa edildiği görülür. Açık kanıtların yokluğuna karşın, diğer bölgelerdeki benzer yapılarla karşılaştırma sonucu konkhosların yarım kubbeyle, tam ortanın ise bir kubbeyle örtülü olduğu söylenebilir. Mahras Dağındaki yapının ön mekanı ve Süphandere'deki yapının batıdaki nef benzeri kolu ise tonozla örtülüdür. İn situ litürjik ve mimari unsurların yokluğu nedeniyle bu yapıların işlevlerini belirlemek mümkün değildir.

Diğer bölgelerdeki Roma dönemine ait trikonkhos yapılar için çeşitli işlevler söz konusudur: bu şema, villalarda yemek veya bahçe salonu, hamamlarda caldarium veya frigidarium, çeşmelerde veya Roma dönemi mezar anıtlarında görülür. Trikonkhos yapılardaki bu işlev çeşitliliği Bizans döneminde de sürmüş ve bu şema vaftizhanelerde, kiliselerde veya yeni dinin azizleri ve şehitleri için inşa edilen martyrionlarda kullanılmıştır.

Süphandere'deki yapının aslen bir mausoleum olarak inşa edildiği düşünülmektedir. Kesin olmamakla birlikte burada incelenen diğer iki yapının da mezar anıtı olması söz konusudur. Bu yapıların tarihlendirilmesine yardım edecek elde hiçbir veri bulunmamaktadır. Bölgesel ve yerel tarihçelerin yanı sıra diğer bölgelerdeki paralel örnekler de dikkate alındığında Kragos Antiokheiası ve Mahras Dağındaki yapıları 5. yüzyılın ikinci yarısına, Süphandere'dekini de 12.-14. yüzyıllara tarihlemek olasıdır. Kullanılan malzeme, plan şeması ve işlev açısından bu üç yapı Kilikya ve İsaurya'daki merkezi planlı yapılar içerisinde özel bir yere sahiptir.


*Doç. Dr. Ayşe Aydın, Mersin Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü 33342 Mezitli - Mersin.

Özet Listesi